تاریخ نویسان شیعه در قرن اول تا چهارم

چاپ

سوال:
آیا شیعه در قرن دوم، سوم یا چهارم هجری تاریخ‌نویس دارد؟

پاسخ:
شیعه از قرن اول تا کنون مورخین زیادی داشته است که به عنوان نمونه نام چند تن از آنها را خدمت شما عرض می‌کنیم:

قرن اول:
۱ـ سلیم بن قیس هلالی تابعی از خواص أصحاب أمیرالمؤمنین صلوات الله و سلامه علیه
ابن ندیم می‌گوید: «أول کتاب ظهر للشیعه کتاب سلیم بن قیس الهلالی…» (اولین کتاب شیعه که منتشر شد کتاب سلیم بن قیس الهلالی بود.)[۱]
۲ـ أصبغ بن نباته تابعی از خواص أصحاب أمیر المؤمنین صلوات الله و سلامه علیه
شیخ طوسی در فهرست می‌گوید: «کان الأصبغ من خاصه أمیر المؤمنین علیه السلام… روى الدوری عنه ایضاً مقتل الحسین بن على علیه السلام وذکر سنده إلیه المائه الأولى.»[۲]
(اصبغ بن نباته از اصحاب خاص آقا امیرالمؤمنین بود… دوری کتاب مقتل الحسین را (که نوشته اصبغ است) از او روایت نموده است و سند این کتاب را به او، در همان قرن اول به نقل کرده است.)

قرن دوم
۳ـ أبان بن عثمان الأحمر (مـ ۱۴۰ ه.ق):
«قد أخذ عنه أهلها: أبو عبیده معمر بن المثنى وأبو عبد الله محمد بن سلام وأکثروا الحکایه عنه فی أخبار الشعراء والنسب والأیام، روی عن أبی عبد الله وأبی الحسن موسى علیهما السلام. له کتاب حسن کبیر یجمع المبتدأ والمغازی والوفاه والرده.»[۳]
شیخ طوسی می‌فرماید: اهل و تبار ابان از او درس می‌گرفتند و بیشترین نقل‌های موجود از او را که در زمینه اخبار شعرا و نسب شناسی و تاریخ است أبو عبیده معمر بن مثنى و أبوعبدالله محمد بن سلام نقل نموده‌اند، او از آقا امام صادق و امام موسی بن جعفر روایت نقل نموده است. کتابی نیکو و بزرگ دارد که در آن بحثهایی حول شروع کار پیامبر اکرم در ابتدای بعثت و جنگ‌های حضرت و وفات ایشان و مرتدین پس از ایشان را در آن کتاب گردآوری نموده است.
۴ـ محمد بن السائب الکلبى (مـ ۱۴۶ ه.ق):
ذهبی -عالم اهل سنت- درباره او می‌گوید: «العلامه الاخباری، أبو النضر محمد بن السائب بن بشر الکلبی المفسر. وکان أیضا رأسا فی الأنساب إلا أنه شیعی متروک الحدیث.»[۴]
او علامه است و اخباری و مفسر است همچنین در علم نسب شناسی شخصیتی بارز و سرآمد است. غیر از اینکه او شیعه است و ما احادیث او را ترک می‌کنیم.
تعجب است، این چه تعصب جاهلانه‌ای است که فردى را با این جلالت قدر و با این علمیت بخاطر شیعه بودن کنار می گذارند .
ابن الندیم می گوبد: «من علماء الکوفه بالتفسیر و الأخبار وأیام الناس… توفى محمد بن السائب بالکوفه سنه ست وأربعین ومائه. (۱۴۶)»[۵]
او از علمای کوفه در زمینه تفسیر و حدیث و تاریخ بود… و در سال ۱۴۶  ه.ق درگذشت.
۵ـ أبو مخنف لوط بن یحیى الأزدی الغامدی ( متوفی: قبل از سال ۱۷۰ ه .ق):
نجاشی می‌فرماید: «شیخ أصحاب الأخبار بالکوفه و وجههم وصنف کتبا کثیره منها: المغازی، فتوح الاسلام، فتوح العراق، فتوح خراسان، الجمل، صفین، النهر، الغارات، قتل الحسین علیه السلام و… .[۶]
ابومخنف از بزرگان و چهره‌های برجسته علمای کوفه بود و کتب زیادی به رشته تحریر درآورد که کتب: المغازی، فتوح الاسلام، فتوح العراق، فتوح خراسان، الجمل، صفین، النهر، الغارات، قتل الحسین علیه السلام و… از جمله کتابهای او می‌باشند.
ذهبی به نقل از ابن عدی می گوید ابومخنف شیعه است: قال ابن عدی: شیعی.[۷]
ابن الندیم می‌گوید: «قرأت بخط أحمد بن الحارث الخزاز قالت العلماء: أبو مخنف بأمر العراق واخبارها وفتوحها یزید على غیره.»[۸]
نمونه‌ای از خط أحمد بن الحارث الخزاز دیدم که نوشته بود علماء می‌فرمایند: ابو مخنف در مورد عراق و خبرها (و تاریخ) آن و فتوحات صورت گرفته در آن از دیگران اطلاعات بیشتری دارد.
اما کتاب‌های او: کتاب الرده، کتاب فتوح الشام، کتاب فتوح العراق، کتاب الجمل، کتاب صفین. کتاب أهل النهروان والخوارج، کتاب الغارات، کتاب الخریت بن راشد و بنى ناجیه، کتاب مقتل علی علیه السلام، کتاب مقتل حجر بن عدی، کتاب مقتل محمد بن أبی بکر والأشتر و محمد بن أبی حذیفه، کتاب الشورى ومقتل عثمان، کتاب المستورد بن علفه، کتاب مقتل الحسین علیه السلام، کتاب وفاه معاویه وولایه ( ابنه ) یزید ووقعه الحره وحصار ابن الزبیر، کتاب المختار بن أبی عبید، کتاب سلیمان بن صرد وعین الورده، کتاب مرج راهط وبیعه مروان ومقتل الضحاک بن قیس، کتاب مصعب وولایته العراق، کتاب مقتل عبد الله بن الزبیر، کتاب مقتل سعیدبن العاص، کتاب حدیث یا حمیرا ومقتل ابن الأشعث، کتاب بلال الخارجى، کتاب نجده أبى فدیک، کتاب حدیث الأزارقه، کتاب حدیث روشنقباد، کتاب شبیب الحروری وصالح بن مسرح، کتاب المطرف بن المغیره، کتاب (دیر) الجماجم وخلع عبد الرحمن بن الأشعث، کتاب یزید بن المهلب ومقتله بالعقر، کتاب خالد بن عبد الله القسری، ویوسف بن عمر وموت هشام وولایه الولید (بن یزید)، (کتاب زید بن علی علیه السلام)، کتاب الضحاک الخارجی.[۹]

قرن سوم
۶_ هشام بن محمد بن السائب بن بشر (مـ ۲۰۶ ه.ق):
قال محمد بن سعد کاتب الواقدی: هو هشام بن محمد بن السائب بن بشر، عالم بالنسب واخبار العرب و أیامها ومثالبها ووقائعها… وتوفى هشام فی سنه ست ومائتین.[۱۰]
ابن ندیم به نقل از محمد بن سعد می گوید: هشام بن محمد بن سائب بن بشر عالم به نسب‌های عرب و اخبار آنها و تاریخ عرب و بدیها و اتفاقاتی که در تاریخ عرب رخ داده است، بود… و در سال ۲۰۶ درگذشت.
اما اسامی‌ بعضی از کتب او به عنوان نمونه: کتبه فی الاحلاف کتاب حلف عبد المطلب وخزاعه… کتاب فضائل قیس عیلان .. کتاب الکنى، کتاب اخبار العباس بن عبد المطلب… کتاب شرف قصی بن کلاب وولده فی الجاهلیه والاسلام، کتاب ألقاب قریش، کتاب ألقاب بنى طابخه، کتاب ألقاب قیس عیلان، کتاب ألقاب ربیعه، کتاب ألقاب الیمن، کتاب المثالب، کتاب النوافل یحتوی على نوافل قریش، نوافل کنانه، نوافل أسد، نوافل تمیم، نوافل قیس، نوافل أیاد، نوافل ربیعه، کتاب تسمیه من نفل من عاد و ثمود والعمالیق وخبرهم وبنى إسرائیل من العرب وقصه الهجریین وأسماء قبائلهم، نوافل قضاعه، نوافل الیمن و…[۱۱]
۷_ إبراهیم بن محمد بن سعید (مـ ۲۸۳ ه.ق):
إبراهیم بن محمد بن سعید بن هلال بن عاصم بن سعد بن مسعود الثقفی أصله کوفی… وله مصنفات کثیره… منها کتاب المبتدأ، کتاب السیره، کتاب معرفه فضل الأفضل، کتاب أخبار المختار، کتاب المغازی، کتاب السقیفه، کتاب الرده، کتاب مقتل عثمان، کتاب الشورى، کتاب بیعه علی علیه السلام، کتاب الجمل، کتاب صفین، کتاب الحکمین، کتاب النهر، کتاب الغارات، کتاب مقتل أمیر المؤمنین علیه السلام، کتاب رسائله و أخباره علیه السلام، کتاب قیام الحسن علیه السلام، کتاب مقتل الحسین علیه السلام، کتاب التوابین، کتاب فدک و… ومات إبراهیم بن محمد الثقفی سنه ثلاث وثمانین ومائتین[۱۲]
نجاشی می‌فرماید: إبراهیم بن محمد بن سعید بن هلال بن عاصم بن سعد بن مسعود الثقفی اصالتا اهل کوفه بود. وی کتابهای زیادی نوشته است که بعضی از آنها عبارتند از: کتاب المبتدأ ( در باب ابتدای بعثت رسول اکرم صلی الله علیه و آله )، کتاب السیره، کتاب معرفه فضل الأفضل، کتاب أخبار المختار، کتاب المغازی، کتاب السقیفه، کتاب الرده، کتاب مقتل عثمان، کتاب الشورى، کتاب بیعه علی علیه السلام، کتاب الجمل، کتاب صفین، کتاب الحکمین، کتاب النهر، کتاب الغارات، کتاب مقتل أمیر المؤمنین علیه السلام، کتاب رسائله و أخباره علیه السلام، کتاب قیام الحسن علیه السلام، کتاب مقتل الحسین علیه السلام، کتاب التوابین، کتاب فدک و…

قرن چهارم
۸_ علی بن محمد العدوی الشمشاطى:
علی بن محمد العدوی الشمشاطى أبو الحسن، من عدی [ بنی ] تغلب عدی بن عمرو بن عثمان بن تغلب، کان شیخا بالجزیره وفاضل أهل زمانه وأدیبهم. له کتب کثیره، منها :… کتاب مختصر تاریخ الطبری وحذف الأسانید والتکرار وزاد علیه من سنه ثلاث وثلاثمائه إلى وقته، قال سلامه: فجاء نحو ثلاثه آلاف ورقه، وتمم کتاب الموصل لأبی زکریا زید بن محمد، وکان فیه إلى سنه إحدى وعشرین وثلاثمائه، فعمل فیه من أول سنه اثنین وعشرین وثلاثمائه إلى وقته فدخلت فیه زیاده (زیادات) کثیره، کتاب نسب ولد معد بن عدنان ولمع من أخبارهم وأیامهم…[۱۳]
نجاشی می‌فرماید: علی بن محمد العدوی الشمشاطى أبو الحسن… از بزرگان منطقه جزیره بوده است و در زمان خودش برجسته‌ترین چهره علمی و ادیب‌ترین آنها بوده است. او کتاب‌های زیادی نوشته است که بعضی از آنها عبارتند از: کتاب مختصر تاریخ الطبری: که در این کتاب علاوه بر حذف مسائل تکراری سند‌ها را از اول عبارات حذف و حوادث جدید را یعنی از سال ۳۰۳ تا زمان خودش به این کتاب اضافه نموده است سلامه می‌گوید: این کتاب او نزدیک به ۳۰۰۰ ورقه شد، و کتاب الموصل را که نوشته أبی زکریا زید بن محمد، بود به اتمام رسانید در این کتاب حوادث تاریخی تا سال ۳۲۱ درج شده بود و علی بن محمد شمشاطی حوادث جدید را از اول سال ۳۲۲ تا زمان خودش به این کتاب اضافه نمود. بطور کلى علی بن محمد شمشاطی مطالب زیادی را در این کتاب اضافه نمود و کتاب دیگرش در مورد نسب ولد معد بن عدنان و مقداری از حوادث و اخبار آنها و تاریخ آنهاست…
۹_ محمد بن أبی بکر همام بن سهیل الکاتب الإسکافی (مـ ۳۳۶ ه.ق):
شیخ أصحابنا ومتقدمهم. له منزله عظیمه، کثیر الحدیث… له من الکتب کتاب الأنوار فی تاریخ الأئمه علیهم السلام… ومات أبو علی بن همام یوم الخمیس لاحدى عشره لیله بقیت من جمادى الآخره، سنه ست وثلاثین وثلاثمائه.[۱۴]
نجاشی می‌فرماید: محمد بن أبی بکر همام بن سهیل از بزرگترین علمای شیعه و متقدمین شیعه است، او دارای مقام و منزلتی عظیم بود، و احادیث بسیاری نزد او بود… او کتابی به نام الأنوار در موضوع تاریخ ائمه اطهار علیهم السلام نوشته است… او در روز پنج شنبه ۲۱ جمادی الثانی سال ۳۳۶ وفات یافت.

__پی‌نوشت____________
۱. فهرست، ابن الندیم البغدادی، ص ۲۷۵، باب الفن الخامس: من المقاله السادسه من کتاب الفهرست
۲. الفهرست، ص ۸۵ و ۸۶، باب الواحد، ترجمه الأصبغ بن نباته، رقم ۱۱۹
۳. الفهرست، شیخ طوسی، ص ۵۹، باب أبان، ترجمه أبان بن عثمان الأحمر رقم ۶۲ ؛ رجال النجاشی ص ۱۳، باب الألف، ترجمه أبان بن عثمان الأحمر، رقم ۸
۴. سیر أعلام النبلاء ج ۶ ،ص ۲۴۸، رقم ۱۱۱
۵. فهرست، ابن الندیم البغدادی، ص ۱۰۷ و ۱۰۸، باب اخبار محمد بن السائب
۶. رجال النجاشی، ص ۳۲۰، باب اللام، ترجمه لوط بن یحیى بن سعید بن مخنف بن سالم الأزدی الغامدی، أبو مخنف، رقم ۸۷۵
۷. میزان الإعتدال، ج ۳، ص۴۲۰، ترجمه لوط بن یحیى، أبو مخنف،رقم ۶۹۹۲؛ السان المیزان، ابن حجر عسقلانی، ج۴، ص ۴۹۲ ترجمه لوط بن یحیى، أبو مخنف، رقم ۱۵۶۸
۸. فهرست، ابن الندیم البغدادی، ص ۱۰۶، ذیل ترجمه أبومخنف.
۹. همان.
۱۰. همان، ص ۱۰۸، اخبار هشام الکلبی
۱۱. همان.
۱۲. رجال النجاشی، ص ۱۶، باب الألف منه، ترجمه إبراهیم بن محمد بن سعید، رقم ۱۹؛ الفهرست، شیخ طوسی، ص ۳۷، باب ابراهیم، ترجمه إبراهیم بن محمد بن سعید
۱۳. رجال النجاشی، ص ۲۶۳ و ۲۶۴، باب العین منه عبدالله، ترجمه علی بن محمد العدوی الشمشاطى، رقم ۶۸۹
۱۴. رجال النجاشی، ص ۳۷۹ و ۳۸۰، باب المیم، ترجمه محمد بن أبی بکر همام بن سهیل الکاتب الإسکافی رقم ۱۰۳۲