یکشنبه, ۲۱ مهر ۱۳۹۸
آخرین مطلب با عنوان ، برهان اثبات خدا (برهان فطرت) در 1 هفته قبل منتشر شده است .
»   بررسی روایات و متون, پرسش و پاسخ, وقایع تاریخی  »   مدفن حضرت زینب(س) کجاست؟
۱۲ آذر ۱۳۹۵ , ساعت ۲۰:۵۶

مدفن حضرت زینب(س) کجاست؟

سوال:
مدفن حضرت زینب سلام الله علیها کجاست؟

پاسخ:
در محل دفن حضرت زینب سلام الله علیها، سه قول وجود دارد که در این مختصر به بررسی این سه قول می‌پردازیم.
از قدیم الایام سه مکان به عنوان قبر و مدفن مطهر حضرت زینب سلام الله علیها مطرح است و هرکدام نیز طرفدارانى دارد:
۱_ قبرى که در شهرک زینبیه، در نزدیکى دمشق، و در کشور سوریه وجود دارد. علماى قدیم از این مکان (شهرک زینبیه) به «غوطه‏» یا «راویه‏» تعبیر آورده‌‏اند.
۲_ محلى که در شهر قاهره پایتخت مصر به نام «زینبیه‏» مشهور است.
۳_ شهر مدینه نیز به عنوان محل دفن حضرت زینب علیها السلام معرفى شده است، گرچه در مدینه النبى محلى به این نام مثل دمشق و قاهره وجود ندارد.
براى هر یک از این سه احتمال دلائلى ذکر شده است که به بیان هر یک و نقد آن‏ خواهیم پرداخت.

احتمال مصر
براى این احتمال دلایلی بیان شده است که مهم‌ترین آنها دلیل روایی است:
نسابه عبیدلى در کتاب «اخبار الزینبات‏» ۶ روایت نقل کرده است که بر اساس مضمون آن‏ها باید حضرت زینب علیهاالسلام درمصر دفن شده باشد.

نقد و بررسی:
اما این روایات از نظر سند و محتوا قابل اعتماد نیست. محمد حسنین سابقى نویسنده کتاب مرقد العقیله زینب علیها السلام اشکالاتى را براین احادیث وارد کرده و می‌گوید اکثر راویانى که عبیدلى این روایات را از آنان نقل کرده است، مجهول هستند و پس از بررسى و تتبع فراوان در کتب رجال و تراجم و نسب هیچ اثرى از آنان به دست نیامد. مفاد این روایات نیز خالى از تناقض و اشکال تاریخى نیست.
اکنون این پرسش پیش مى‏‌آید که اگر حضرت زینب علیها السلام دختر على علیه السلام در مصر دفن نشده است پس قبرى که در محله «قناطر السباع‏» قاهره است متعلق به کیست؟ در پاسخ به این پرسش باید یادآورى کنیم که از بررسى و تتبع در تاریخ روشن می‌گردد که زینبى که در مصر (قاهره) دفن شده است، زینب بنت ‏یحیى المتوج بن الحسن الانور بن زید بن حسن بن على بن ابى طالب است. ولى از آنجا که ذهن انسان با شنیدن نام مشترک بین چند نفر، متوجه مشهورترین آنها مى‏‌گردد، بسیارى از مردم تصور کرده‏‌اند که این همان زینب مشهور یعنى زینب دختر على بن ابى‏طالب علیهما السلام است[۱]، در حالى که این تصور کاملا بی‌‏اساس است. البته نسبت دادن افراد به جد بزرگ آنان معمول است، چنانکه امامان ما را پسر پیغمبر مى‌خوانند. بنابراین اگر زینب بنت‏ یحیى را زینب بنت على علیهما السلام بخوانند، هیچ اشکالى نخواهد داشت.
ضمن اینکه تبعید کردن حضرت زینب سلام الله علیها به شهر دیگری غیر از شهر شام، برای حکومت اموی یزید، کار صحیح و عاقلانه‌ای نبوده است؛ مردم مصر از معارف بدور بودند و از ظلم خلفاء ناراضی، پس تبعید به چنین شهری که مغبوض معاویه بن ابوسفیان بوده است، با عقل سازگاری ندارد.

احتمال مدینه
علامه فقید سید محسن امین معتقد است که حضرت زینب علیها السلام در مدینه دفن شده است و براى این مطلب دلیل مى‏‌آورد که: بازگشت‏ حضرت زینب علیها السلام پس از فاجعه کربلا به مدینه، قطعى و مسلم است اما خروج مجدد او از این شهر ثابت نشده است، بنابراین باید گفت: در مدینه وفات یافته و در همانجا دفن شده است، گرچه تاریخ وفات و محل دفنش دقیقا روشن نباشد. این دلیل در واقع نوعى استصحاب است که مرحوم امین به آن استناد کرده است.

نقد و بررسى
گرچه دفن حضرت زینب علیها السلام در مدینه (بقیع) یک امر ممکن و کاملا طبیعى است زیرا قبر برادرش امام حسن علیه السلام و بسیارى از بزرگان بنى هاشم در این قبرستان قرار دارد که خصوصیات و تفصیل آن‏ها در کتب مربوط بیان شده است، اما باید توجه داشت که اگر او در این قبرستان دفن شده بود، طبعا قبرش با توجه به شخصیت و عظمت مقامش مشخص مى‌شد. در حالى که در هیچ یک از کتب مربوط به تاریخ مدینه و مزارات این شهر نامى از محل قبر او به میان نیامده است، با این که نام زنانى همچون «ام البنین‏» که در بقیع دفن شده‏‌اند در کتاب‏‌هایى مانند وفاء الوفاء منعکس شده است.
مسعودى در شرح حال امام حسن مجتبى علیه السلام مى‌نویسد: حسن بن على در کنار قبر مادرش فاطمه علیها السلام به خاک سپرده شد و در این قبرستان تا این ‏زمان سنگى است که روى آن چنین نوشته شده است: «الحمدلله مبید الامم ومحیى الرمم هذا فاطمه بنت رسول ‏الله صلى الله علیه و آله سیده نساء العالمین و الحسن بن على بن ابى‏طالب و على بن الحسین بن على و محمد بن على و جعفر بن محمد رضوان الله علیهم اجمعین.»[۲]
و این نشان مى‏‌دهد که قبر آن بزرگواران در قرن چهارم یعنى تا زمان مسعودى مشخص بوده است، و اگر قبر حضرت زینب علیها السلام در این قبرستان قرار داشت، نام او هم حداقل تا زمان مسعودى روى قبر نوشته مى‌شد. چنانکه قبر همسرش عبدالله بن جعفر در همان قبرستان مشخص است، بنابراین چگونه ممکن است قبر حضرت زینب در بقیع باشد، اما هیچ نشانى از آن نباشد، و در هیچ تاریخى یاد نشده باشد؟
از طرف دیگر موضوعات تاریخى جاى اعمال استصحاب نیست که بگوییم: بازگشت‏ حضرت زینب علیها السلام به مدینه قطعى است، اما خروج او از این شهر ثابت نشده است، پس در همان شهر و همانجا به خاک سپرده شده است.[۳]

احتمال شام
مرحوم حاج شیخ عباس قمى به نقل از استاد خودش مرحوم محدث نورى[۴]، و دیگران احتمال شام را تقویت کرده‌‏اند.
طرفداران این نظریه مى‏‌گویند: در مدینه قحطى و دست تنگى شدیدى به وجود آمد. عبدالله جعفر تصمیم گرفت‏ با همسر خود، حضرت زینب علیها السلام به شام که مقدارى زمین زراعتى داشت‏ سفر کند. پس از مسافرت به شام حضرت زینب علیها السلام در همانجا درگذشت.[۵]
بعضی می‌نویسند، علت این که زینب سلام الله علیها به مصر یا شام آمده و در آنجا از دنیا رفته و اینک بارگاهی در شام و مصر به عنوان بارگاه زینب وجود دارد این بوده است که ایشان را به دستور یزید به مصر یا شام تبعید کرده‌اند، چرا که به عینه می‌دیدند اگر او در مدینه بماند سرزمین حجاز را بر ضد دستگاه یزید می‌شوراند، زیرا ایشان در مدینه همواره رسواگر حکومت یزید است و مردم را بر ضد او می‌شوراند و هدف شهیدان کربلا را بیان می‌کند. از این رو، یزید برای فرماندار مدینه نوشت سکونت و ماندن زینب علیها السلام در مدینه و مکه ممنوع است. اما حتی تبعید نیز آن حضرت را از ادامه راه باز نداشت، و با این که در مصر یا در شام تحت نظر بود پیام شهیدان را به مردم می‌رساند و بر ضد طاغوت سخن می‌گفت. تا این که در سال ۶۲ هجرت در شب یکشنبه، چهاردهم رجب، یعنی ۱۸ ماه پس از شهادت امام حسین علیه السلام به لقاءالله پیوست.[۶]
محدث نوری گوید: علت مسافرت حضرت زینب از مدینه به شام، این بود که قحطی شدیدی در حجاز و مدینه پدید آمد. عبدالله بن جعفر شوهر حضرت زینب تصمیم گرفت به شام سفر کند، و پس از نابودی قحطی، به حجاز بازگردد. او به سوی شام حرکت نمود، و زینب در این سفر همراه شوهرش بود. آنها به شام آمدند، و در آنجا اقامت نمودند، و پس از مدتی حضرت زینب بیمار شد و بر اثر آن از دنیا رفت. و پیکر مطهرش در همانجا که ملک عبدالله بود و هم‌اکنون بارگاه حضرت زینب در آن قرار دارد، به خاک سپرده شد.[۷]
مرحوم سید حسن صدر در کتاب «نزهه اهل الحرمین» می‌نویسد: زینب کبری دختر امیرالمؤمنین علیه السلام که کنیه او ام‌کلثوم بود قبر شریفش در نزدیکی همسرش عبدالله‌بن‌جعفر خارج دمشق در شام معروف است. ایشان زمانی که قحطی شده بود به همراه همسرش عبدالله در زمان عبدالملک بن مروان به سوی شام آمدند، چه این که برای عبدالله قریه‌ها و مزارع خارج شام بود. پس جناب زینب  در آنجا از دنیا رفتند و در بعضی از قریه‌ها دفن شدند. و تحقیق در علت دفن آن مخدره در آنجا همین است، و مطالب دیگری که می‌گویند غلط و بی‌اصل می‌باشد. پس آن را غنیمت بشمار که جماعتی به اشتباه افتاده‌اند.[۸]
همانطور که تا اکنون مشخص شد در علت سفر حضرت زینب به شام؛ قولی به دستور یزید مبنی بر تبعید ایشان دلالت دارد و قول دیگری علت سفر را قحطی ذکر می‌کند. البته گفته شده ماخذ قول باینکه ایشان در شام مدفون است از صاحب کامل بهائی (مرحوم طبری) است که حضرت زینب در شام وفات کرد و سبب آنرا بعضی چنین نقل کرده‌اند که در مدینه غلا و قحطی روی داد و بحر الجود عبدالله بن جعفر که عادت به بذل و عطا کرده بود و چیزی دیگر در دست او نمانده بود ناچار آن مخدره را برداشته بطرف شام رفته چه در آنجا علاقه زراعتی داشته.[۹]
این قول به ذهن (و حق) نزدیک‌تر است الا آنکه دلیل تاریخی ندارد و در کتب تاریخ و انساب و سیر و تراجم آثار صحیحی ندارد.[۱۰]
و در مورد علت رحلت گفته شده حضرت زینب سلام الله علیها پس از ورود به شام گرفتار تب وصل خانواده‌اش می‌گردد و هر لحظه مریضی او شدت پیدا می‌کند، تا این که نیمه ظهر به همسر خویش عبدالله می‌گوید: بستر مرا در حیاط به زیر آفتاب قرار بده. عبدالله می‌گوید: او را در حیاط جای دادم که متوجه شدم چیزی را روی سینه خویش نهاده و مدام زیر لب حرفی می‌زند. به او نزدیک شدم دیدم پیراهنی را که یادگار از کربلاست، یعنی پیراهن حسین علیه السلام را، که خونین و پاره پاره است، بر روی سینه نهاده و مدام می‌گوید: «حسین، حسین، حسین! …» لحظاتی بعد او وارد بر حریم اهل بیت النبوه گشت و کارنامه عمرش به خیر و سعادت ختم گردید. [۱۱]

نقد و بررسى
۱_ اینکه گفته شده است که عبدالله بن جعفر در حومه دمشق مزرعه و قریه داشته و همراه همسرش جهت‏ سرکشى یا بهره‌بردارى از آن‏ها رفته بوده و در این سفر حضرت زینب علیها السلام درگذشته است مطلب بى‌اساسى است. در هیچ یک از کتب تاریخى از چنین مزرعه‏‌اى اسمى به میان نیامده و اصولا چون عبدالله فرد بخشنده‏‌اى بوده هرگز مال و ثروت در دست او دوام نمى‌آورده است، بنابراین چگونه ممکن است داراى چنین مزرعه و قریه‏‌اى بوده باشد؟
۲_ اگر فرضا عبدالله بن جعفر چنین مزرعه‌اى داشته، ممکن بود شخصا براى رسیدگى به وضع آن به شام برود و دیگر نیازى به بردن همسر و دیگر اعضاى خانواده خود که مستلزم هزینه زیادى بود، نداشت.
۳_ مدینه از شهرهاى مهمى است که مثل بسیارى از شهرهاى مهم دنیا براى آن تاریخ‌‏هاى متعددى نوشته‌اند. بعضى از این کتاب‏‌ها به حوادث مهمى که در مدینه اتفاق افتاده مثل زلزله، آتش گرفتن حرم پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله، وزیدن باد سرخ و… پرداخته‏‌اند. اگر چنان قحطى و گرسنگى در آن سال در مدینه اتفاق افتاده بود، قطعا در این کتاب‏‌هاى تاریخى درباره آن بحث مى‌شد، در حالى که چنین چیزى مطرح نشده است.
۴_ کسانى مثل ابن جبیر از این ام کلثوم به «زینب صغرى‏» و نه «زینب کبرى‏» تعبیر آورده ‏اند و در سنگ نوشته‏‌اى که از خاک مقبره در شام استخراج شده است، چنین نگاشته شده است که: «هذا قبر زینب الصغرى المکناه بام کلثوم ابنت على بن ابوطالب امها فاطمه البتول سیده نساء العالمین ابنت‏ سید المرسلین محمد خاتم النبیین صلى الله علیه و سلم.»[۱۲] بنابراین این قبر باید قبر زینب صغری یعنی حضرت ام کلثوم باشد.

در پاسخ به این چهار ایراد می‌گوییم:
۱_ این مساله که گزارش تاریخی از زمین‌های شخص عبدالله بن جعفر در شام، وجود نداشته است، دلیلی بر نبود این زمین‌ها نیست. ضمن اینکه مساله قحطی در مدینه باعث شده است که به سرزمین‌های خوش آب و هوا و یا خارج از قحطی مراجعه کنند. پس اگر زمینی هم نداشته‌اند، برای خرید یا آباد کردن زمین بایر، حتما به این سرزمین سر می‌زدند. البته این تنها دلیل مهاجرت به این سرزمین نبوده، بلکه تبعید حکومت نیز دلیل دیگری است. ممکن است بگوییم: حکومت حضرت زینب سلام الله علیها را در شام و یا مصر تبعید کردند، حضرت شام را انتخاب کرده تا بتوانند در قحطی زندگی بگذرانند.
۲_ اما اینکه چرا عبدالله بن جعفر شخصا به شام نرفته و اهل و عیال را با خود برده است مساله واضح است، چرا که در قحطی مدینه، حضور حضرت زینب سلام الله علیها بدور از همسرشان، صحیح و عاقلانه نیست و اگر هم مساله تبعید را بپذیریم، علت این مهاجرت شخص حضرت زینب سلام الله علیها است.
۳_ در شهر مدینه قحطی‌های بسیاری تحقق یافته است ولی همه آنها به صورت کامل و واضحی از آن در تواریخ وجود ندارد جز به یک اشاره. بنابراین نمی‌توان مدعی شد که این قحطی در تاریخ‌ها نیامده است، برخی از این قحطی‌ها سال و روز و ماهش مشخص نیست.
۴_ می‌توان مدعی شد که منظور از ام کلثوم مدفون در شام، همان حضرت زینب سلام الله علیها است. اما شخصیت حضرت ام کلثوم علیها السلام (خواهر حضرت زینب) در برخی منابع ذکر شده است که در مدینه از دنیا رفته‌اند. همانطور که محسن امین درباره ایشان آورده‌اند. اما متن مکتوبه یافت شده، مشخص کننده آن است که این متن توسط اهل سنت نگاشته شده و آثار آنها از باب خبر فاسق اعتباری ندارد.

نتیجه
از این مطلب فهمدیم که:
۱_ احتمال حضور حضرت زینب در مصر و از دنیا رفتن در این منطقه، با عقل، نقل و تاریخ سازگاری ندارد.
۲_ احتمال دفن شدن ایشان در مدینه، هر چند ضعیف نیست، ولی موید ندارد جز احتمال.
۳_ احتمال دفن ایشان در شام، قوی‌تر از دو قول قبلی است.
نکته: اگر بخواهیم این اقوال را با هم جمع کنیم می‌گوییم: «بعد از واقعه عاشورا، حکومت اموی از افشاگری حضرت زینب سلام الله علیها می‌ترسید، به همین خاطر ایشان را به مصر یا شام تبعید کردند، و حضرت را مخیر کردند در انتخاب یکی از این دو شهر، اما به جهت قحطی در عربستان، شام را برای زندگی انتخاب کردند تا هم تاثیر بیشتری روی مردم شام (مخالفین سرسخت حضرت علی) داشته باشند، و هم از قحطی رهایی یابند.» البته این مطلب تایید شده نیست و تنها فرضیه است.

__پی نوشت_____________
[۱] اعیان الشیعه: ج ۷، ص ۱۴۲.
[۲] التنبیه و الاشراف: ص ۲۶۰، چاپ مصر.
[۳] مرقد العقیله زینب (محمد حسنین السابقى): ص۱۰۳.
[۴] هدیه الزائرین و بهجه الناظرین (شیخ عباس قمى): ص ۳۵۳.
[۵] خیرات حسان (محمد حسن خان): ص ۲۹ / هدیه الزائرین و بهجه الناظرین (شیخ عباس قمى): ص ۳۵۳ / نزهه اهل الحرمین (سید حسن صدر): ص ۳۹.
[۶] قطعه ای از بهشت، جامع ترین تاریخ واقعه کربلا (علی نجاتی سیرجانی): ج۲،ص ۶۴۸.
[۷] همان، ص ۶۴۹.
[۸] همان، ص۶۵۱.
[۹] ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه (ذبیح الله محلاتی): ج۳، ص۳۷.
[۱۰] همان: ص۳۷.
[۱۱] قطعه ای از بهشت (جامع ترین تاریخ واقعه کربلا): ج۲، ص ۶۵۱.
[۱۲] سفرنامه حج (میرزا على‏خان امین الدوله صدراعظم): مقدمه کتاب، ص ۳ / رحله ابن جبیر: ص ۲۵۳ / معجم البلدان یاقوت حموى: ج ۳، ص ۲۰ / سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمدعلى موحد: ج ۱، ص ۹۹.

سایت تخصصی شبهه

مطالب مشابه

سوال:آیا خلیفه دوم داماد حضرت علی (ع) بود؟ پاسخ:ازدواج خلیفه دوم با ام کلثوم دختر حضرت علی علیه السلام در روایات شیعه و سنی وارد شده است، ولی روایاتی که ...
سوال:آیا ام کلثوم بنت علی، با عمر بن خطاب ازدواج کرده است؟ و عمر داماد حضرت علی علیه السلام است؟ پاسخ:در میان تمامی اقوال متفاوت و حتی ...

ارسال پاسخ یا نظر

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.


  • احادیث صحیح السند درباره ولادت حضرت مهدی(ع)
  • چرا اسلام، حکم به قتل مرتد داده است؟
  • بررسی ورود اسلام به ایران
  • چرا اسلام برده‌داری را تجویز کرد؟
عنوان اسلایدر
  • آخرین مطالب